Abdest

Abdest

Abdest, sözlükte "temizlik, parlaklık" anlamına gelen Farsça kökenli bir kelimedir; fıkıh terimi olarak ise namaz gibi bazı ibadetleri yerine getirebilmek için usulüne uygun şekilde yüzü, elleri, ayakları yıkamak ve başı meshetmekten oluşan maddi ve manevi bir temizlenme eylemidir. Abdestin farziyeti Kur'an-ı Kerim'e dayanır:

"Ey iman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi, dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı meshedin, topuk kemiklerine kadar da ayaklarınızı yıkayın." (Mâide Suresi, 6. ayet)

Abdestin Farzları (Dört Mezhebe Göre)

Abdestin farz/rükün sayılan unsurlarında dört mezhep arasında bazı ayrıntı farkları vardır. Ortak nokta yüz, kollar ve ayakların yıkanması, başın da bir şekilde meshedilmesidir; farklılıklar daha çok meshin miktarında, niyetin ve sıranın hükmünde ortaya çıkar.

Hanefî Mezhebi

Abdestin dört farzı vardır:

1. Yüzü yıkamak – Saçların bittiği yerden çene altına, bir kulak memesinden diğerine kadar olan bölge.
2. Kolları dirseklerle birlikte yıkamak
3. Başın dörtte birini meshetmek – Islak elle başın küçük bir kısmını sıvazlamak yeterlidir.
4. Ayakları topuklarla birlikte yıkamak

Hanefî mezhebinde niyet ve tertip (sıraya uyma) farz değil, sünnettir.

Şâfiî Mezhebi

Abdestin altı rüknü (farzı) vardır:

1. Niyet etmek – Yüzü yıkamaya başlarken kalben niyet edilmesi farzdır.
2. Yüzü yıkamak
3. Kolları dirseklerle birlikte yıkamak
4. Başın herhangi bir kısmını meshetmek – Az miktarda saç veya deri meshedilmesi dahi yeterli görülür.
5. Ayakları topuklarla birlikte yıkamak
6. Tertip – Uzuvların Kur'an'da geçen sırayla (yüz, kollar, baş, ayaklar) yıkanması Şâfiî mezhebinde farzdır.

Mâlikî Mezhebi

Abdestin farzları (fürûz) şunlardır:

1. Niyet etmek
2. Yüzü yıkamak – Mâlikî mezhebinde ağza su vermek (mazmaza) ve buruna su çekmek (istinşak) yüzün yıkanmasının bir parçası sayılarak farz kabul edilir.
3. Kolları dirseklerle birlikte yıkamak
4. Başın tamamını meshetmek – Diğer mezheplerden farklı olarak başın bütünüyle meshedilmesi farzdır.
5. Ayakları topuklarla birlikte yıkamak
6. Delk – Yıkanan uzuvları elle ovalamak.
7. Muvâlât – Uzuvlar arasında uzun ara vermeden birbiri ardınca yıkamaya devam etmek.

Mâlikî mezhebinde tertip (sıraya uyma) farz değil, müstehap kabul edilir.

Hanbelî Mezhebi

Abdestin farzları şunlardır:

1. Niyet etmek
2. Besmele çekmek – Hanbelî mezhebinde besmele unutulmadıkça farz kabul edilir.
3. Yüzü yıkamak – Mazmaza ve istinşak, Hanbelî mezhebinde de yüzün yıkanmasına dahil edilerek farz sayılır.
4. Kolları dirseklerle birlikte yıkamak
5. Başın tamamını, kulaklarla birlikte meshetmek
6. Ayakları topuklarla birlikte yıkamak
7. Tertip – Uzuvların sırayla yıkanması farzdır.
8. Muvâlât – Yıkama işlemlerinin arası açılmadan yapılması farzdır.

Özet Karşılaştırma

Unsur	Hanefî	Şâfiî	Mâlikî	Hanbelî
Niyet	Sünnet	Farz	Farz	Farz
Mazmaza/İstinşak	Sünnet	Sünnet	Farz	Farz
Baş meshi	1/4'ü	Az miktarı	Tamamı	Tamamı (kulaklarla)
Tertip (sıra)	Sünnet	Farz	Müstehap	Farz
Muvâlât (ara vermeme)	Sünnet	Sünnet	Farz	Farz

Bu farklar, dört mezhebin farklı hadis rivayetlerini ve Mâide Suresi 6. ayetin farklı yorumlarını esas almasından kaynaklanır; her biri kendi usul ve delil sistemi içinde tutarlıdır.

Abdestin Sünnetleri

Aşağıdaki liste temel olarak Hanefî ve Şâfiî mezheplerine göredir; Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde bunlardan mazmaza, istinşak, tertip ve muvâlât yukarıda belirtildiği gibi farz kabul edilir. Ortak sünnetler:

• Niyet etmek ve besmele ile başlamak
• Elleri bileklere kadar üç defa yıkamak
• Misvak kullanmak (günümüzde diş fırçalamak bu yerine geçebilir)
• Mazmaza – ağza su vermek, çalkalamak
• İstinşak – buruna su çekmek
• Uzuvları sırasıyla (tertip) ve arayı açmadan (müvâlât) yıkamak
• Her uzvu üç kez yıkamak
• Kulakları meshetmek
• Parmak aralarını hilallemek
• Yıkamaya sağdan başlamak

Abdesti Bozan Haller

Fıkıh kitaplarında abdesti bozan başlıca durumlar şöyle sıralanır:

• Tuvalet ihtiyaçlarının (büyük/küçük abdest, gaz çıkarma) giderilmesi
• Bir yerden akıcı kan, irin veya benzeri bir şeyin çıkması (Hanefî mezhebine göre)
• Ağız dolusu kusmak
• Yatarak veya bir yere dayanarak derin uyumak
• Bayılmak, akıl tutulması geçirmek veya sarhoş olmak
• Namazda sesli gülmek (kahkaha) — yalnız namaz içinde ve yalnız Hanefî mezhebine göre hem abdesti hem namazı bozar

Mezhepler arasında bazı ayrıntılarda (örneğin dokunma ile ilgili hükümlerde) görüş farklılıkları bulunur; bu farklılıklar ilgili mezhep kaynaklarında ayrıca ele alınır.

Abdest Nasıl Alınır? (Uygulama Sırası)

1. Niyet edip besmele çekilir.
2. Eller bileklere kadar üç kez yıkanır.
3. Ağza üç kez su verilip çalkalanır (mazmaza).
4. Buruna üç kez su çekilip temizlenir (istinşak).
5. Yüz, saç bitim yerinden çene altına kadar üç kez yıkanır.
6. Sağ kol, sonra sol kol dirseklerle birlikte üç kez yıkanır.
7. Islak ellerle baş bir kez meshedilir; ardından kulaklar meshedilir.
8. Sağ ayak, sonra sol ayak topuklarla birlikte üç kez yıkanır; parmak araları hilallenir.

Abdestin Önemi

Abdest yalnız bedensel bir temizlik değil, namaza hazırlığın manevi bir parçası olarak da görülür. Hadis kaynaklarında abdestin, alanın günahlarının dökülmesine vesile olacağı bildirilir; bu nedenle abdest, İslam fıkhında ibadet hayatının merkezinde yer alır.

İlgili Maddeler

• Gusül
• Teyemmüm
• Namaz Abdesti
• Abdesti Bozan Durumlar

Kaynakça

• Kur'an-ı Kerim, Mâide Suresi, 6. ayet.
• Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal I: İman ve İbadetler, "Abdest" bölümü.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdest" maddesi.
• Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim, Tahâret (Temizlik) bölümleri.
• Vehbe ez-Zühaylî, el-Fıkhu'l-İslâmî ve Edilletüh, "Abdest" bölümü (dört mezhep karşılaştırması).
• İbn Rüşd, Bidâyetü'l-Müctehid ve Nihâyetü'l-Muktesid, Tahâret bölümü.

Gusül abdesti

Namaz Abdesti